پنج طراح ایرانی لوگوهای ایرانی

ادوارد زهرابیان

ادوارد زهرابیان در سال ۱۳۱۸ در تهران متولد شد وی دوره متوسطه را در دبیرستان البرز گذراند و دیپلم ریاضی را از این دبیرستان اخذ کرد او در زمان تحصیل در این مدرسه در مسابقه طراحی نخستین نشانه دبیرستان البرز شرکت کرد و طرح وی به عنوان نشان دبیرستان البرز برگزیده شد در فاصله سال‌های دبیرستان تا دانشگاه، برای کمک به برادر بزرگترش که او هم معماری می‌خوانده است ، به آتلیه‌های معماری رفت و آمد می‌کند و در این راه بر تجربه‌های طراحی و رسامی‌اش افزون می‌گردد. وی پس از قبولی در دانشگاه، رشته معماری را در دانشکده معماری دانشگاه ملی ایران فرا می گیرد.

مهمترین اتفاق هنری در زندگی زهرابیان ، در ۲۲ سالگی وی و در فاصله پیش از ورود او به دانشگاه رخ می‌دهد وی به طور اتفاقی آگهی با فراخوان طراحی نشانه هواپیمایی ملی ایران را که هنوز به نام « هما » شناخته نشده بود ، می‌بیند و طرحی تجربی را در آتلیه دانشکده و آتلیه محسن فروغی ، آماده می سازد و در مسابقه مربوطه شرکت می دهد که هوشنگ سیحون و تعدادی از استادان دانشکده هنرهای زیبا داوران آن بودند . طرح وی به عنوان طرح برگزیده پذیرفته می‌شود و در سال ۱۳۴۱ به عنوان نشان رسمی « هما »  ثبت می گردد

ادوارد زهرابیان درباره این‌که چه‌ طور طرح پرنده اساطیری هما را به‌عنوان خمیرمایه و پایه طراحی این لوگو قرار داده می‌گوید: « آن زمان زیاد جهانگردی می‌کردم به آثار تاریخی علاقه داشتم و هنوزهم دارم یادم آمد که یک چنین سرستونی در تخت جمشید است که می‌تواند خمیرمایه این طرح باشد » سر این تندیس اساطیری ایران از یال اسب ، گوش گاو و صورت عقاب تشکیل شده است.

وی همچنین نظرش  درباره لوگوی دیگر ایرلاین‌های جهان گفته است او می‌گوید : « اگر دقت کرده باشید  لوگوی اکثر شرکت‌ های هواپیمایی‌ دنیا تاکنون دچار تغییر شده‌اند تنها موردی که من می‌توانم به آن اشاره کنملوگوی لوفت‌هانزا است . لوگوی لوفت‌هانزا از روز اول تا به امروز دست نخورده باقی مانده است . این نشان می‌دهد این لوگو جای خود را را پیدا کرده است » این لوگو سال ۱۹۱۸ طراحی شده است.

آژانس تخصصی خبر و اطلاعات حمل‌ونقلی (اسکیفت) در گزارش سال ۲۰۱۳ ارزیابی از لوگوی شرکت‌های هواپیمایی در سراسر جهان داشت و بعد از ارزیابی های متعدد تمام شرکت های مطرح در زمینه صنعت هوایی توسط یاتا ، شرکت هواپیمایی اهواپیمایی جمهوری اسلامی ایران را دارنده بهترین و عالی ترین لوگوی خدمت رسانی هوایی معرفی نمود این لوگو در حالی به عنوان برترین معرفی شد که خطوط هوایی ایران با تحریم های بین المللی مواجه است و شاید ارتباط پروازی با بسیاری از فرودگاه های دنیا ندارد استفاده از رنگ آرام بخش استفاده از نماد پرنده و همچنین سمبلی پیج در پیچ و به نوعی انعطافی منجر به این شد که این برند در برابر سایرین دارای جایگاه متمایزی باشد. وی همچنین نظرش  درباره لوگوی دیگر ایرلاین‌های جهان گفته است او می‌گوید : « اگر دقت کرده باشید  لوگوی اکثر شرکت‌ های هواپیمایی‌ دنیا تاکنون دچار تغییر شده‌اند تنها موردی که من می‌توانم به آن اشاره کنم لوگوی شرکت لوفت‌هانزا است . لوگوی لوفت‌هانزا از روز اول تا به امروز دست نخورده باقی مانده است این نشان می‌دهد این لوگو جای خود را را پیدا کرده است » این لوگو سال ۱۹۱۸ طراحی شده است.

اسماعیل کیامقدم

اسماعیل کیا مقدم متولد سال ۱۳۴۰ و دانش‌آموخته رشته گرافیک در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران است طرح اولیه آرم فعلی بانک صادرات در سال ۱۳۶۹ به سفارش روابط عمومی توسط اسماعیل کیا مقدم طراحی شد پس از آن آقای مرتضی ممیز بنا به در خواست بانک صادرات تغییراتی در آن صورت داد و ماحصل آن به عنوان لوگوی بانک صادرات معرفی شد به همین دلیل بعدها بین این دو طراح اختلافاتی در خصوص این که چه کسی پدید آورنده این اثر است درگرفت .

احمد میرزا

احمد میرزا متولد 1323 است و از دهه 40 کار طراحی را به صورت تجربی آغاز کرد . او از همان زمان نقاشی هم می‌کشید و در آتلیه کارا به همراه مرتضی کاتوزیان و هنرمندان دیگر فعالیت هنری می‌کرد . لوگوی آتلیه کارا ، شرکت سولیران ، کمپوت‌ آبان و کارخانجات گلاب‌گیری از دیگر طرح‌های این هنرمند به شمار می‌روند احمد میرزا درباره طراحی لوگوی شرکت نفت اظهار کرد : سال 63 بود که فراخوانی برای طراحی لوگوی شرکت نفت در روزنامه کیهان منتشر شد . پس از دیدن این فراخوان شروع به اتود زدن کردم و پس از حدود 9 طرح اولیه ، به طرح نهایی رسیدم.

زمان طراحی این لوگو دوره‌ای بود که من به همراه مرتضی کاتوزیان و چند نفر دیگر در آتلیه «کارا» طراحی می‌کردیم و همین موضوع باعث شد این سوء‌ تفاهم پیش بیاید که طراحی این لوگو کار آقای کاتوزیان بوده است. به همین دلیل چند وقت پیش بود که برای رفع شدن این سوء‌ تفاهم‌ها فراخوان روزنامه و توضیحاتی را در صفحه شخصی‌ام در فیس‌بوک منتشر کردم . این طراح همچنین عنوان کرد : با توجه به اینکه زمان طراحی این لوگو چند سال پس از پیروزی انقلاب بود ، باید در طراحی آن مشخصه‌هایی را در نظر می‌گرفتم . از طرف دیگر این کار با طراحی برای شرکت‌های خصوصی فرق داشت و مربوط به یک موضوع ملی می‌شد. به کار بردن نمادهایی برای رساندن مواردی چون «نه شرقی، نه غربی» ، «رشد صنایع نفت»‌ و همچنین «سوخت» باید در این طرح مورد توجه قرار می‌گرفت.

احمد میرزا افزود : در طراحی این لوگو از فرم‌های اسلیمی استفاده کردم. در این طرح لوله نفت به کار رفته که از دو طرف به سمت چپ و راست و به صورت قرینه طراحی شده است . در این فرم‌های اسلیمی رشد صنایع نفت القاء می‌شود و یک لایه مستتر هم از همان لوله به سمت بالا وجود دارد که مسائل اسلامی و نه شرقی و نه غربی بودن‌ را می‌رساند. این طراح در ادامه درباره تعریف لوگو اظهار کرد: لوگو اسم خاصی است که به صورت شکل خاصی طراحی می‌شود. در واقع لوگو آرم نوشتاری یک شرکت یا کارخانه است. آنچه که در طراحی لوگو اهمیت دارد، نوع فعالیت شرکت است. گاهی نیاز است که در لوگوهای فارسی از حروف لاتین استفاده کنیم. اگر فعالیت شرکت جنبه بین‌المللی داشته باشد و جغرافیای وسیعی را شامل شود،‌ می‌توان از حروف لاتین هم استفاده کرد. وقتی یک لوگو کاملا فارسی باشد تنها برای فارسی زبانان قابل خواندن است و برای دیگران تنها تبدیل به یک لوگو می‌شود.

ایشان گفتند : تا به حال از کارهای من هم بدون اجازه کپی‌برداری شده است مثلا چند وقت پیش مشعل آرم شرکت نفت را برداشته بودند و با تلفیق آن با طرح‌های دیگر ، یک لوگوی جدید ساخته بودند . این طراح همچنین گفت :‌ اگر کسی که می‌خواهد سفارش لوگو بدهد بتواند هزینه طراحی آن را پرداخت کند ، بهتر است که با انجمن گرافیک هماهنگ کند تا گرافیستی به آن‌ها معرفی شود که تخصص داشته باشد و بتواند کار قابل قبولی ارائه کند . آقای مرتضی ممیز و ابراهیم حقیقی و افراد دیگر زحمت زیادی برای این انجمن کشیدند و حال کسانی در آن فعال هستند که می‌توانند لوگوهای خوبی برای متقاضیان طراحی کنند اما متاسفانه فرهنگ این موضوع هنوز جا نیفتاده است که وقتی یک شرکت ، در شرف تاسیس است باید برای طراحی لوگوی آن هم هزینه‌ای در نظر گرفت.

مرتضی ممیز

مرتضی ممیز متولد ۴ شهریور ۱۳۱۵ است و در تهران چشم به جهان گشود وی طراح گرافیک ، تصویرگر ، استاد دانشگاه بود . او را پدر هنر گرافیک ایران می‌نامند ممیز در سال ۱۳۴۴ از دانشگاه تهران ، دانشکده هنرهای زیبا فارغ‌التحصیل شد و سه سال بعد گواهینامه ی طراحی غرفه و ویترین و معماری خود را از مدرسه عالی هنرهای تزیینیِ پاریس دریافت کرد. دوره اخذ لیسانس ممیز ۱۱ سال به طول انجامید وی   در این دوره به کارهای مختلفی چون کار در آتلیه گرافیکی و… مشغول بود.

از دوستان بسیار صمیمی و هم‌رشته ی او می‌توان به آقای محمود جهان پناه اشاره کرد . در سال ۱۳۴۸ پیشنهاد ایجاد رشته گرافیک را به دانشکده هنرهای زیبا ارائه نمود . بنیانگذاری این رشته برای دانشجویان هنر باعث گردید تا سیستم ناقص گرافیک جان بگیرد و تلاشی را  آغاز کند. تا این سال ممیز به‌ غیر از طراحی گرافیک برای کتاب‌ها و پوسترها ، تلاشی را تحت عنوان مدیر هنری در مجلاتی چون ایران آباد، کتاب هفته ، کیهان هفته ، فرهنگ ، کاوش ، نگین آغاز نمود . مجلاتی که نحوه و سبک کاری ممیز را در جامعه تثبیت و معرفی نموده‌است.

آثار ممیز در این دوره در کتاب هفته به چنان پرکاری و دوره خلاقی بدل می‌گردد که نام ممیز را به عنوان گرافیستی مولف و کم نظیر بر سر زبانها می‌اندازد. همچنین ادامه کار ممیز در نشریات فرهنگ و نگین، راه را برای ورود گرافیستهای جوان و نوجوی دهه ی ۴۰ مانند فرشید مثقالی باز کرد.

طراحی لوگو که یکی از تخصص‌های اصلی ایشان بود او لوگوی سایپا را در سال ۱۳۶۶ و پس از رونق گرفتن کارخانه‌ی سایپا برای این شرکت طراحی کرد و امروز به یکی از معروف‌ترین برندهای محصولات ایرانی تبدیل شده است . ممیز طراحی این نشانه را این‌گونه توصیف کرده است : به کارخانه‌ی سایپا چند طرح خوب دیگر را هم پیشنهاد دادم ،  اما آن‌ها این طرح را که براساس نقوش آجری بناهای مراغه ساخته بودم و شباهتی به نشانه‌ی اتومبیل‌سازی «مرسدس بنز» داشت انتخاب کردند از دیگر لوگوهای معروف این استاد بزرگوار و برجسته معاصر لوگوهای شهرداری تهران ، سازمان آتش‌نشانی و علامت استاندار ایران نام برد.

آثار روی جلد ممیز برای نشریه کتاب هفته نمونه‌هایی از چاپ ( سیلک و لیتوگرافی ) موفق و خلاقانه‌ای است که ارزشهای گرافیکی بسیار مفیدی را با خود به همراه دارد. ویکی ازمهم‌ترین اثر مدرن تاریخ معاصر را با طراحی چاقوهای واژگون شکل داد اثر چاقوهای او اجتماعی ترین اثر است که از دهه ۴۰ به بعد پدید آمده‌است . مرتضی ممیز در طول نیم قرن فعالیت هنری خود در ایران و عرصه هنر بین‌المللی ، در احیا و ابداع هنر گرافیک در ایران و پیشبرد و گسترش فرهنگ ملی و سنت‌های هنری نقش بارزی داشت . وی در سال ۱۳۸۳ به‌عنوان استاد برجسته ی فرهنگستان هنر ، در مراسمی ، ازسوی سید محمد خاتمی (رئیس‌ جمهور وقت) تجلیل شد.

ممیز در سالهای پایانی عمر خویش با بیماری سرطان دست و پنجه نرم می‌کرد و سرانجام در سن ۶۹ سالگی روز شنبه پنجم آذر ماه ۱۳۸۴ برابر ۲۶ نوامبر ۲۰۰۵ درگذشت. پیکر مرتضی ممیز، هفتم آذرماه، تشییع و در باغبان‌کلا، واقع در کردان کرج، به‌خاک سپرده شد.

بیژن جناب

بیژن جناب در سال ۱۹۹۵ در تهران به دنیا آمد، او هم اکنون پرفسور رشته هنرهای زیبا در دانشگاه‌های تهران و الزهرا است. او یکی از موسسین انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران است. بیژن جناب تایپوگرافی نام ایران خودرو را در سال ۱۳۷۳ طراحی کرد.